Lees uw contract!
Het klinkt wellicht voor de hand liggend, maar allereerst is van belang dat u nagaat wat u met uw handelspartner bent overeengekomen.
Voor de inkoop en verkoop van grondstoffen en componenten is het gebruikelijk dat er vaste prijzen (‘fixed fees’) worden afgesproken. Het uitgangspunt is dan: afspraak is afspraak. Het is echter ook goed mogelijk dat in de overeenkomst of algemene voorwaarden een prijswijzigingsbeding is opgenomen. Daarin kan bijvoorbeeld zijn vastgelegd dat stijgende inkoopprijzen van grondstoffen één-op-één mogen worden doorberekend, of dat de prijzen periodiek worden geïndexeerd.
Hetzelfde geldt voor leveringsproblemen. Bevat uw contract of bevatten uw algemene voorwaarden een overmachtsclausule (force majeure)? Vaak worden er in zo’n clausule specifieke situaties opgesomd, zoals oorlog, import- of exportrestricties en boycots. Het is belangrijk om na te gaan of en hoe zo’n clausule is opgenomen in uw contract.
Wettelijke regelingen
Indien u hierover niets heeft vastgelegd in uw contract of algemene voorwaarden, valt u terug op de wet. De vraag is dan: voor wiens risico komen de gestegen kosten en/of leveringsproblemen?
In principe geldt de hoofdregel: afspraak is afspraak. Enkel in uitzonderlijke omstandigheden biedt de wet een uitweg.
Kan een leverancier van bijvoorbeeld essentiële grondstoffen of machineonderdelen een beroep doen op overmacht, wegens een tekort aan grondstoffen uit het Midden-Oosten? Een beroep op wettelijke overmacht slaagt niet zomaar. De tekortkoming mag niet aan de schuldenaar toerekenbaar zijn: zij mag niet het gevolg zijn van zijn schuld en mag ook niet voor zijn risico komen. In de praktijk betekent dit doorgaans dat nakoming feitelijk onmogelijk is geworden, maar dat is geen vereiste. Het feit dat nakoming verlieslatend is geworden, valt in beginsel onder het reguliere ondernemersrisico.
Overmacht biedt mogelijk een uitweg bij leveringsproblemen of in andere gevallen waarin u niet kunt voldoen aan uw verplichtingen voortvloeiende uit uw contract. Belangrijk om te onthouden is dat overmacht geen mogelijkheid geeft om de prijs te wijzigen.
Anders dan overmacht, geeft de wettelijke bepaling over onvoorziene omstandigheden wel een mogelijkheid tot wijziging van de prijs. Ook kan de overeenkomst worden ontbonden op grond van onvoorziene omstandigheden.
Hoewel de oorlog in het Midden-Oosten en de daaruit voortvloeiende extreme prijsstijgingen wellicht onvoorzien voelen, oordelen rechters hier terughoudend over. Prijsschommelingen en schaarste horen immers bij het ondernemersrisico. Pas als een ongewijzigde instandhouding van het contract naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is – bijvoorbeeld als een productiebedrijf direct failliet zou gaan bij het nakomen van de afspraken – kan een beroep op dit artikel slagen.
Op grond van artikel 6:248 lid 2 BW kan een rechter in uitzonderlijke gevallen een contractuele bepaling buiten toepassing laten. Anders dan bij artikel 6:258 BW wordt het contract niet gewijzigd: alleen de betreffende bepaling wordt terzijde gesteld. De lat ligt hoog. Denk aan een vaste prijsclausule die door de situatie in het Midden-Oosten leidt tot een uitkomst die partijen bij het sluiten van het contract nooit hebben beoogd.
Tips voor de leverancier en afnemer
Wordt uw productieproces geraakt door de situatie in het Midden-Oosten, of wordt u door uw leverancier geconfronteerd met extreme prijsstijgingen? Neem dan de volgende stappen:
- Analyseer uw contracten en algemene voorwaarden: Controleer of één van de hierboven omschreven situaties van toepassing is en wat de exacte formulering daarvan is.
- Kijk naar alternatieven: Onderzoek of grondstoffen of componenten elders ingekocht kunnen worden. Documenteer deze inspanningen goed; dit helpt als u later moet aantonen dat u er alles aan heeft gedaan om schade te beperken.
- Blijf in gesprek: Trek tijdig aan de bel. De redelijkheid en billijkheid brengen mee dat partijen zich ook in crisistijd welwillend moeten opstellen. Vaak is het voor beide partijen (zowel de producent als de afnemer) beter om de pijn – bijvoorbeeld de gestegen productiekosten – te delen in de vorm van een tijdelijke toeslag, dan aan te sturen op een faillissement van een vaste ketenpartner.
En voor alle toekomstige contracten?
Crisissituaties, of het nu corona betreft of geopolitieke conflicten zoals in het Midden-Oosten, benadrukken het belang van toekomstbestendige contracten. Leg in nieuwe overeenkomsten voor de levering van producten duidelijk vast:
- Of, en onder welke voorwaarden, prijzen mogen worden verhoogd (bijv. middels een duidelijke grondstofindexatie);
- Wat er precies onder 'overmacht' wordt verstaan (neem oorlog, sancties, embargo's en schaarste van grondstoffen expliciet op);
- Een eventuele hardship-clausule, die partijen verplicht om opnieuw om de tafel te gaan zitten als de economische balans van het contract ernstig verstoord raakt.
Bij onduidelijkheden of vragen, is het verstandig om juridisch advies in te winnen bij onze contractenrechtspecialisten.
